Tα τελευταία απογεύματα με την Τερέζα

20140425_459512

Juan Marse , εκδ. Πατάκης, μτφ. Μαρία Παλαιολόγου, 2014 (α’ έκδοση 1966), σελ. 539

 

 

Πως μπορεί να γίνει κατανοητή η καθαρή ποίηση με τρόπο που να μην καταλήγει στον οργασμό; (Λώρενς Βινιαλόνγκα)

Γιατί πάντοτε μας συγκινούν τα κλασσικά κείμενα; Ποια δύναμη μας κινεί να απολαμβάνουμε και να κατανοούμε τόσο πολύ ήρωες με κοστούμια και καμώματα εποχής, μαζί με τη γλώσσα τους, που απέχει πολύ από τις ταχύτητες και το μη ειδικό ύφος της εποχής μας; Είναι πιθανό να μας αγγίζει μια εξωτική αύρα του διαφορετικού, του χαμένου ονείρου στο χρόνο και σε ανθρώπους που δε γνωρίσαμε ή αισθανόμαστε τόσο πιο ασφαλείς , όσο απομακρυνόμαστε από τις μεθοδεύσεις μας, τις πράξεις μας, τις επάλξεις της εποχής μας; Αυτά και άλλα ερωτήματα δεν μπορώ να αποφύγω, όταν έρχομαι , ως αναγνώστρια, σε επαφή με κλασσικές, μεγαλειώδεις αφηγήσεις. Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμη περισσότερο όταν γίνομαι και συζητητής πάνω στο κείμενο.

Μ’αγάπησε για τους κινδύνους που έχω διατρέξει (Οθέλλος)

Η ιστορία είναι απλή: Ο Μανόλο, ο επονομαζόμενος Ψευτοκυριλές, τριγυρνάει το ‘56 στους δρόμους της Βαρκελώνης , στην οποία έχει εγκατασταθεί με σκοπό να αφήσει πίσω του τη φτώχεια της Ανδαλουσίας, της γενέτειρας του. Η βασική ενασχόληση του ‘’Μουρθιανού’’ (από τη Μούρθια) είναι να κλέβει μηχανάκια , που μεταπωλεί, και να εκθέτει την τσιγγάνικη ομορφιά του σε κοπέλες στο δρόμο. Το παιχνίδι- ζωή του γίνεται άνω- κάτω όταν μπλέκονται οι τροχιές του Μανόλο, της όμορφης υπηρέτριας και της κυρίας της. Η τελευταία , η Τερέζα, μια αριστερή αστή φοιτήτρια, ενσαρκώνει αυτές τις ιδιότητες με έναν δικό της, αβαρή τρόπο: κινείται αέναως, φαντασιώνεται, στοχάζεται, ιχνηλατεί, με ένα πάθος άφατο, υπέρ πάντων και όλων, σαν να τελειώνει η ζωή της σε κάθε στροφή του δρόμου και πρέπει να τη ζήσει τώρα. Αναρωτιέμαι αν θα μπορούσε κάποιος να χαρακτηρίσει την Τερέζα επαναστάτρια (αστή, φοιτήτρια). Από την άποψη των μέσων πάλης στα οποία δοκιμάζεται (η ‘’δημοκρατική συνουσία’’ των πανεπιστημίων στο φρανκικό κράτος) και της μικρής, τελικά, εμβέλειας της εργατικής συνειδητότητας αυτών των κύκλων, λόγω της πλούσιας καταγωγής τους, θα έλεγε κανείς ότι δεν μπορεί να χαρακτηριστεί παρά μόνο ως μια επαναστατημένη ψυχή.

Τριπλό ξελόγιασμα: η συνωμοσία, ο έρωτας και ο κίνδυνος

Η κυκλωτική , κεφαλαιώδης κίνηση του μυθιστορήματος είναι ο έρωτας. Κάθε σελίδα στραγγίζεται από τον ανούσιο, τετριμμένο έρωτα και ο έρωτας ποτίζει καθεμία από τις 539 σελ. του μυθιστορήματος. Νομίζω ότι περιγράφονται πολλά στοιχεία – στοιχειά του έρωτα στις πιο μύχιες όψεις του. ‘’Εκατό άχρηστες ερωτήσεις για τον Μανόλο μου: στα αλήθεια ή στα ψέματα, όποια κι αν είναι η ταξική του συνείδηση, το όραμα του για το μέλλον, η αληθινή ερώτηση… Η μεγάλη ερώτηση ήταν αυτή: Ως που είναι ικανός να φτάσει για μένα; ‘’

Όλα έχουν τη σημασία τους, το ρόλο τους, την αιτία τους. Κάθε απειροελάχιστη μεταβολή στη σκέψη, στα συναισθήματα και στη συμπεριφορά του άντρα και της γυναίκας συνδέεται αυθάδικα με το μυστήριο του έρωτα και έρχεται στην επιφάνεια τη λεκτική, τη φωταγωγημένη, τη λογοτεχνική. Νιώθεις πως μιλάει ο συγγραφέας για τον έρωτα που ξέρεις, σαν να μην τον ήξερες τελικά τόσο καλά.

Στην πραγματικότητα, ο γκάνγκστερ διακινδύνευσε τη ζωή του για να συνεχίσει η πλατινένια ξανθιά να μασάει την τσίχλα της.

Η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή του έρωτα του Μανόλο και της Τερέζας είναι ότι βασίζεται σε μια διάθλαση της πραγματικότητας, σε μια τραγική ακατανοησία μεταξύ τους. Ο Μανόλο αλήτης, φιλάρεσκος, τυχοδιώκτης δεν έχει την παραμικρή ιδέα για τα βιώματα και τις αξίες του κόσμου της αριστερής, καλλιεργημένης φοιτήτριας, και κάθε φορά που στήνεται στη γωνία μηχανεύεται τρόπους , που του είναι οικείοι από τη βιοπάλη και τον υπόκοσμο. Από την άλλη η Τερέζα, αλήτισσσα του πνεύματος, ξεπερνάει τους όποιους σκοπέλους της παράταιρης σχέσης τους με πνευματώδεις διεργασίες σκέψης και ανατρεπτικών παρατηρήσεων. Το μεγαλειώδες στην προσέγγιση τέτοιων ερωτικών συναντήσεων του τύπου ‘’κυρία και ναύτης’’ είναι ότι ο Χουάν Μαρσέ προσπαθεί να εισχωρήσει ισοπεδωτικά στους δύο κόσμους , χωρίς να κρίνει, να δικάζει ή να δικαιώνει κάποιον από τους δύο, αλλά απλώς να κατανοεί. Και εάν στο τέλος υπάρχει μια απρόσμενη κατάληξη, όχι και τόσο αναπάντεχα απρόσμενη, η κρίση του συγγραφέα εξοβελίζεται από το πεδίο των ηθικών κρίσεων και των επιταγών του πάνσοφου αφηγητή και απλώς μας αφηγείται άλλη μια ιστορία , άκρως ενδιαφέρουσα, από τις χίλιες και μία νύχτες.

* Όλες οι επικεφαλίδες είναι από τις εισαγωγές που βρίσκονται στην αρχή κάθε κεφαλαίου του βιβλίου.