Η διαθήκη της Μαρίας- αυθάδεια της μνήμης και η αυθάδεια της γλώσσας

Η διαθήκη της Μαρίας, Colm Toibin

μτφ: Αθηνά Δημητριάδου

εκδ. Ίκαρος, 2014, σσ. 109

 

Υπάρχουν βιβλία που σε γοητεύουν ακαριαία, από τις πρώτες γραμμές, και άλλα που τα εκτιμάς και τα ανακαλύπτεις αργά και συμβατικά. Μια σεξουαλική θεώρηση θα μιλούσε για τρελό έρωτα και για αγάπη αντίστοιχα. Ανεξάρτητα και ανεξάντλητα από το κέρδος που αποκομίζει κανείς (αβέβαιο και μη μετρήσιμο) κυκλοφορούν γραφές που σε ενηλικιώνουν σταθερά, και γραφές που σε εξελίσσουν γυρνώντας σε πίσω στα νεανικά χρόνια.
Όλη αυτή η εισαγωγή αξιώνει να χρησιμοποιήσει κάθε κλισέ και κάθε σχήμα υπεραπλούστευσης, για να δηλώσει εκ καρδιάς ένα πράγμα: Υπάρχουν βιβλία που σου ανοίγουν την όρεξη να μιλήσεις για τα βιβλία. Και για τη λογοτεχνία, για το γράψιμο, για την τέχνη (ταπεινά μιλώντας). Μπορεί να σχηματίζονται πηγαδάκια, αλλά τίποτα δε συγκρίνεται με το βαθύ πηγάδι των προσωπικών σκέψεων και δονήσεων. Και αυτό το βιβλίο με την αξιόλογη, πρωτότυπη γραφή του δύσκολα ξεχνιέται.
Η ”διαθήκη της Μαρίας” είναι το κατά Μαρίαν ευαγγέλιο , όπως τιτλοφορεί , με παιγνιώδη διάθεση, και το επίμετρο η μεταφράστρια Αθηνά Δημητριάδου. Πρόκειται για μια διαφορετική, ρηξικέλευθη απόπειρα να μιλήσει η Παρθένος Μαρία για τη ζωή του Χριστού. Ή καλύτερα να μιλήσει η Μαρία για τον γιο της. Θα αντισταθώ να μπω σε λεπτομέρειες που αφορούν στις τροποποιήσεις της ιστορίας, καθόλου προκλητικές κατά τη γνώμη μου. Μάλλον δεν απευθύνεται σε αγκυλωτικούς θρήσκους και μη, που οποιαδήποτε ανακατάταξη ,στην αλυσίδα των πεποιθήσεων και των γνώσεων, δαιμονοποιείται. Μπορεί να προκάλεσε αντιδράσεις η ”βέβηλη” , για κάποιους, ενασχόληση με τα θεία και τη χριστιανική πίστη, αλλά ο Toibin ουσιαστικά αποπειράθηκε να θέσει ένα ερώτημα: Τι άλλο θα μπορούσε να είναι πέρα από αυτό που γνωρίζω/ που έχω τσιμεντώσει μέσα μου/ από αυτό που περιμένουν οι άλλοι ότι ξέρω;
Διερωτήθηκα αρκετά τι διεργασίες κινητοποίησε στο συγγραφέα η απόπειρα του να χρησιμοποιήσει ως πρώτη ύλη κάτι τόσο πολιτιστικά γιγαντιαίο. Η Γέννηση και η Σταύρωση του Χριστού έχουν προσεγγιστεί ποικιλλοτρόπως, και ακόμα και η ίδια η Τέχνη (ευτυχώς που θυμόμαστε να βάζουμε κεφαλαία και στα της βασιλείας της γης) έχει εμπνευστεί με πολλούς τρόπους. Ο προηγούμενος αιώνας αποτίναξε σε μεγάλο βαθμό την έννοια του θείου και του δράματος στις θεολογικές αναφορές του, για να αποδώσει άλλες διαστάσεις σε αυτή τη βαριά κληρονομιά. Σε συνέντευξη του ο Toibin είπε ότι πηγές έμπνευσης για το μονόλογο της Μαρίας ήταν δύο πίνακες: Η Σταύρωση του Τιντορέτο και Η ανάληψη της Παρθένου του Τιτσιάνο.
Στο πολύ βοηθητικό επίμετρο της μεταφράστριας μαθαίνουμε κάποια συμπληρωματικά στοιχεία: ο Toibin έχει επεξεργαστεί αρκετά τόσο στο πεζογραφικό όσο και στο δοκιμιακό του έργο τη σχέση μητέρας- γιου, τη σχέση των συγγραφέων με την οικογένεια τους, τη ματιά της μητέρας. Το ενδιαφέρον του αυτό αναμίχτηκε με τις βαθιές θεολογικές ρίζες του Ιρλανδού συγγραφέα, ο οποίος έχει μελετήσει εκτενώς την Καινή Διαθήκη και τα Ευαγγέλια, και μεγάλωσε μέσα σε μια οικογένεια βαθιά πολιτικοποιημένη, από τις γραμμές του IRA.
”Η μνήμη κατέχει μέσα μου τόσο χώρο όσο το αίμα και τα κόκαλα
Το κέντρο της αφήγησης καταλαμβάνεται από τη Μαρία που θυμάται. Το γιατί μιλάει και σε ποιους απευθύνεται είναι αδιάφορο σε σχέση με το ότι παύει να είναι η γαλήνια, ικετευτική φιγούρα και , γερασμένη και κουρασμένη πια, θυμάται τον σκληρό τρόπο που πέθανε ο γιος της, για ένα λόγο που δεν καταλαβαίνει. ”Εγώ δεν είμαι οπαδός του” λέει σε κάποια στιγμή, όταν αντιμετωπίζει απέναντι της τα φλογισμένα πρόσωπα από το κήρυγμα του. Η καφκική αδιαφορία για το ρου της Ιστορίας, που εξελίσσεται μπροστά στα μάτια τη, ενώ ανήκει και στους πρωταγωνιστές της, δεν εξηγείται μόνο από τη μητρική της ιδιότητα και τη γήινη φύση της, που θα ήταν μια πλαδαρή προσέγγιση της αυθάδειας της, αν την ονοματίσουμε έτσι. Μοναδικός της σύμμαχος , μέχρι τις τελευταίες της ώρες, είναι τελικά η μνήμη και η γλώσσα. Η αυθάδεια της μνήμης και η αυθάδεια της γλώσσας. Η κατάθεση της Μαρίας είναι λιτή, αγέρωχη, με έναν εσωτερικό ρυθμό υπνωτιστικό και η γραφή του Toibin φέρει καινοτομίες, παρότι ακουμπάει στο δύσκολο θέμα που άπτεται της θρησκείας.
.